คุณพุ่มจินตกวีหญิง

คุณพุ่มเป็นธิดาของพระยาราชมนตรี (ภู่) ข้าหลวงเดิมในพระนั่งเกล้าฯ นามมารดาไม่มีใครจำได้ เกียรติประวัติของคุณพุ่มคือ เธอเป็นกวีหญิงที่มีชื่อเสียงอยู่ในรัชกาลที่ 3 – รัชกาลที่ 5 ได้แต่ง “เพลงยาวเฉลิมพระเกียรติ” ไว้เรื่องหนึ่ง นอกจากนี้ยังได้ฝากฝีปากสักวาเล่นถวายรัชกาลที่ 5 เดิมถวายตัวทำราชการฝ่ายใน ตำแหน่งพนักงานพระแสงในพระนั่งเกล้าฯ ต่อมาไม่สบาย จึงทูลลากลับไปอยู่บ้าน บ้านบิดาของคุณพุ่มอยู่เหนือท่าพระ คุณพุ่มอยู่แพหน้าบ้านบิดา

คุณพุ่มเองชะรอยจะเป็นคนสวย ฉลาด รูปงาม มีปฏิภาณ ชอบแต่งกลอน ประกอบกับในรัชกาลที่ 3 นั้น เจ้านาย ขุนนาง ผู้มีสกุลชอบเล่นเพลงยาว ดอกสร้อย และสักวา ชื่อเสียงของคุณพุ่มจนดังเป็นที่รู้จัก พระปิ่นเกล้าฯ เมื่อดำรงพระยศเป็นสมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ ไปติดพันเล่นสักวาที่แพคุณพุ่มมิได้ขาด จนใครๆ พากันเรียกคุณพุ่มว่า “บุษบาท่าเรือจ้าง” เพราะจอดแพอยู่ใกล้ท่าเรือจ้างที่ท่าพระ

คุณพุ่มเป็นจินตกวีหญิงที่มีฝีปากคม อัธยาศัยดี อารมณ์ครื้นเครงเป็นที่ถูกใจของนักกลอนสมัยนั้น คำอธิษฐานของคุณพุ่มเป็นคำค่อนแคะบุคคลสำคัญๆ หลายคน แต่คำค่อนนั้นเป็นเรื่องขบขันมากกว่าให้ผู้นั้น ขุ่นเคือง

คำอธิฐานของคุณพุ่ม
1. ขออย่าให้เป็นคนรักของเจ้าคุณผู้ใหญ่
2. ขออย่าให้เป็นคนใช้ของเจ้าพระยานคร
3. ขออย่าให้เป็นคนต้มนํ้าร้อนของพระยาศรี
4. ขออย่าให้เป็นมโหรีของพระยาโคราช
5. ขออย่าให้เป็นสวาสดิพระองค์ชุมสาย
6. ขออย่าให้เป็นฝีพายของเจ้าฟ้าอาภรณ์
7. ขออย่าให้เป็นละครของแม่น้อยบ้า
8. ขออย่าให้เป็นผู้รู้ชะตาเหมือนอาจารย์เซ่ง
9. ขออย่าให้เป็นนักเลงอย่างท่านผู้หญิงพัก
10. ขออย่าให้เป็นสมปักของพระนายไวย
11. ขออย่าให้เป็นดอกไม้ของเจ้าคุณวัง
12. ขออย่าให้เป็นระฆังวัดบวรนิเวศ

ความหมายของคำอธิษฐานแต่ละข้อ หมายความดังนี้
1. เพราะถูกเฆี่ยนทุกวัน
2. เพราะถูกทำโทษนอกรีตต่างๆ เช่น เรือช้าไปให้ฝีพายถองเรือ
3. เพราะแขกไปมาไม่ขาด ต้มนํ้าร้อนเลี้ยงจนไม่มีเวลาพัก
4. เพราะมีแต่พวกข้า และลาวเชลยเอามาหัดมโหรีไปตามแกน
5. เพราะมักถูกจำโซ่ตรวนเวลาใช้ไม่ได้ดังพระหฤทัย
6. เพราะต้องขานยาวถี่กว่าเรือลำไหนๆ หมด
7. เพราะถึงใครเขาจะให้อะไร เพียงข้าวปลา หอมกระเทียม เป็นค่าเล่นก็เอาทั้งนั้น
8. เพราะเป็นหมอดูที่ทายเท็จ จนถูกลงพระราชอาญา
9. เพราะมีอุบายนอกรีตเวลาแทงโป คุณหญิงฟักจะทำโป๊ จนนายบ่อนเผลอมอง พรรคพวกลักเปิดโปดู และแทงถูกจนรวย
10. เพราะนุ่งฟ้าสมปักผืนเดียว (สีเขียว) ไม่รู้จักเปลี่ยน
11. เพราะดอกไม้ในสวนถูกเด็ด ไม่มีโอกาสที่จะบานได้กับต้น
12. เพราะถูกตีมากกว่าวัดอื่นๆ

ในรัชกาลที่ 4 ให้เข้าไปทำราชการ แต่คุณพุ่มกราบบังคมทูลขอตัวเสีย เพราะพอใจอยู่นอกวัง คุณพุ่มได้อาศัยพึ่งบารมีกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ และกรมหมื่นวิศณุนารถนิภาธร สืบมา

ต่อมาคุณพุ่มได้ไปขุดสระนํ้าไว้เป็นสาธารณประโยชน์ที่ “บางโขมด” หนทางขึ้นพระพุทธบาทแห่งหนึ่ง และแต่งเพลงยาวปิดไว้ที่ศาลาริมสระนั่น 1 บท มีคำอธิษฐานท้ายเพลงยาวว่า

ขอฝากน้ำฝากนามตามอักขระ    ให้เรียกสระกระษัตรีวารีใส
ฤดูแล้งก็อย่างแห้งเช่นแห่งใด    ถ้าใครได้วิดวักเหมือนตักเติม
ฉันสิ้นชนม์ชลสินธุ์อย่าสิ้นด้วย    เทพช่วยบริรักษ์บำรุงเฉลิม
ให้สะอาดเอี่ยมตามมาตามเดิม    จงพูนเพิ่มภิญโญโมทนา
ชลธารนี้เป็นธารทั่วพิภพ        ให้อยู่ครบห้าพันพระวรรษา
แม้นชีวังยังไม่บรรลัยลา        จะกลับมาชมอีกให้อิ่มเอย
(เพลงยาวบวงสรวงฉลองสระบางโขมด)

เมื่อกรมหมื่นทั้งสองสิ้นพระชนม์แล้ว ปลายรัชกาลที่ 4 คุณพุ่มขัดสนมาก อาศัยการแต่งกลอนขายเป็นเครื่องเลี้ยงชีพ จนรัชกาลที่ 4 สวรรคต เจ้าจอมมารดารัชกาลที่ 4 คนหนึ่งชวนคุณพุ่มแต่งกลอนเพลงยาวเฉลิมพระเกียรติ ต่อมาก็กลับเข้ารับราชการอยู่กับ สมเด็จกรมพระยาสุดารัตนราชประยูร เป็นผู้บอกสักวา และได้พึ่งบารมีเป็นสุขสืบมาจนตลอดชีวิต

ที่มา:สุภา  ฟักข้อง

บทกลอนน่าสนใจอื่น ๆ: