นางนพมาศ

นางนพมาศ
ประวัติ หนังสือเรื่องนี้มีชื่อเรียกเป็น 3 ชื่อคือ นางนพมาศ เรวดีนพมาศ และตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์ เป็นหนังสือที่มีปัญหาเกี่ยวกับผู้แต่ง และสมัยที่แต่ง มีนักวรรณคดีบางท่าน เช่น พระวรเวทย์พิสิฐ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ลงความเห็นว่า เรื่องนางนพมาศมีสำนวนใหม่มาก น่าจะเขียนขึ้นภายหลังสมัยสุโขทัย อาจใหม่แค่สมัยต้นรัตนโกสินทร์ เช่น กล่าวถึงฝรั่งชาติต่างๆ โดยเฉพาะฝรั่งเศส อเมริกัน ซึ่งในสมัยสุโขทัยเรายังไม่รู้จัก และชาติอเมริกันก็เพิ่งเป็นอิสระเมื่อ 200 ปีกว่ามานี้เอง

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธ์ ได้ทรงกล่าวว่า ได้เคยสดับจากรัชกาลที่ 4 ว่า สมเด็จพระนั่งเกล้าฯ ก็ทรงพระราชนิพนธ์แทรกไว้ตอนหนึ่งเป็นทำนองบริภาษข้าราชการฝ่ายในที่นางนพมาศเจรจากับบิดามารดาก่อนเข้าไปรับราชการ ก็เป็นได้

ผู้แต่ง ถ้าเป็นนางนพมาศสมัยสุโขทัยกล่าวกันว่า เป็นธิดาพระศรีมโหสถ กับนางเรวดี บิดาเป็นพราหมณ์ปุโรหิตในรัชกาลพระร่วงเจ้า ซึ่งสันนิษฐานว่า เป็นพระมหาธรรมราชาลิไทย และนางได้ถวายตัวเข้ารับราชการ มีความดีความชอบได้รับตำแหน่งเป็นพระสนมเอก บรรดาศักดิ์เป็นท้าวศรีจุฬาลักษณ์ ลักษณะการแต่ง เป็นร้อยแก้ว บางตอนเป็นบทดอกสร้อย

ความมุ่งหมาย เพื่อให้ทราบขนบธรรมเนียมประเพณี และเป็นหลักในการปฏิบัติตัวของข้าราชการฝ่ายใน โดยเฉพาะเหล่านางสนมกำนัล

เนื้อความ กล่าวถึงมนุษยชาติ และภาษาต่างๆ กำเนิดนางนพมาศ การถวายตัวเข้ารับราชการฝ่ายใน การประพฤติปฏิบัติตนให้เหมาะสมเวลาเข้ารับราชการ บรรยายคุณธรรมความดีของนางสนม พร้อมเล่านิทาน สุภาษิตต่างๆ เป็นอุทาหรณ์ เช่น นิทานเรื่องนางนกต้อยตีวิด ชี้ให้เห็นโทษของการโลเล นิทานนางช้าง แสนงอน ชี้โทษของการอิจฉาริษยา นิทานนางนกกระเรียน คบนางนกไส้ช่างยุ ชี้โทษของการคบคนชั่วเป็นมิตร และเล่าถึงพระราชพิธีต่างๆ ที่กระทำในแต่ละเดือน ส่วนใหญ่เป็นพิธีพราหมณ์ เริ่มต้นด้วยเดือน 12 มีพิธีจองเปรียง ชักโคม ลอยโคม เดือนอ้าย พิธีตรียัมปวาย เดือนยี่ พิธีบุษยาภิเษกเถลิงพระโคกินเลี้ยง เดือนสาม พิธีธานย์เทาะห์ เดือนสี่ พิธีสัมพัจฉรฉินท์ หรือพิธีตรุษเดือนห้า พิธีคเชนทร์ศวสนาน หรือสัตยาธิษฐาน เดือนหก พิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ พิธีวิสาขบูชา
เดือนเจ็ด พิธีเคณฑะ โดยทิ้งช้างเสี่ยงทาย ถ้าช้างนอนวัน แสดงว่ากษัตริย์มีเกียรติขจรไกล ถ้าช้างไม่นอนวัน แสดงว่าบ้านเมืองจะเกิดความยุ่งยาก เดือนแปด พิธีเข้าพรรษา เดือนเก้า พิธีพิรุณศาสตร์ เดือนสิบ พิธีกวนข้าวพิพย์
เดือนสิบเอ็ด พิธีอาศยุช แข่งเรือพระที่นั่ง เสี่ยงทาย ความเจริญของบ้านเมือง เนื้อหาของนางนพมาศจบลงด้วยความประพฤติของนางสนม ทั้งที่ดีและที่เลว

ข้อความสำคัญ
ตอนกล่าวถึงนิทานคำสอนเกี่ยวกับความประพฤติ ไว้ว่า

อันจะทำโลเลแล่นไปแล่นมา เช่น นิทานนางนกต้อยตีวิด และจะทำชั้นเชิงมายาเล่นตัวเหมือนอย่างนิทาน นางคชสารทั้งสอง และจะทำทุจริตลุอำนาจแก่ความรัก ดังนิทานนางสกุณาโกญจาอันเป็นนกตัวน้อยจนได้ความอัปภาคย์ยากที่จะไว้หน้า อย่าว่าแต่ชาตินี้เลย ข้าน้อยจะพึงกระทำได้สร้างกุศลครั้งใดก็ตั้งใจกรวดนํ้าไม่ขอพบเห็น เช่น สัตว์สามจำพวกนี้เลย ตราบเท่าเข้านิพพาน..

บทชมนางนพมาศ
พระศรีมโหสถ                ยศกมลเลศครรไลหงศ์
มีธิดาประเสริฐเฉิดโฉมยง        ชื่อนงค์นพมาศวิลาศลักษณ์
ละไมละม่อนพร้อมพริ้งยิ่งนารี     จำเริญศรีสมบูรณ์ประยูรศักดิ์
เนื้อเหลืองเล่ห์ทองผ่องผิวพักตร์   เป็นที่รักดังดวงจิตบิดรเอย

คุณค่า
1. เป็นแบบแผนในการประพฤติปฏิบัติเกี่ยวกับขนบธรรมเนียมประเพณีสมัยต่อมา เช่น สมัยอยุธยา เป็นต้น
2. ให้ความรู้ทางขนบธรรมเนียมประเพณีเป็นอันมาก ถึงแก่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงใช้เป็นหลักฐานสำคัญในการพระราชนิพนธ์วรรณคดีเรื่อง พระราชพิธีสิบสองเดือน

ที่มา:สุภา  ฟักข้อง

บทกลอนน่าสนใจอื่น ๆ: