สรรพสิทธิ์คำฉันท์

ประวัติ สรรพสิทธิ์คำฉันท์ ต้นฉบับเป็นหนังสือสมุดไทยมี 2 เล่ม มีเค้าสืบมาแต่ปัญญาสชาดก พระองค์เจ้ากปิษฐาขัตติยกุมาร หรืออีกนัยหนึ่งพระเจ้าบรมวงศ์เธอชั้นสองกรมหมื่นภูบาลบริรักษ์ ผู้ทรงเป็นทั้ง พระภาคิไนย และศิษย์ได้ทูลอาราธนา กรมพระปรมานุชิตชิโนรส จึงทรงนิพนธ์แล้วทูลถวายพระนั่งเกล้าฯ ในคราวปฏิสังขรณ์วัดพระเชตุพนฯ ปีเถาะ พ.ศ. 2374

ผู้แต่ง สมเด็จพระมหาสมณะเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส

ลักษณะการแต่ง ใช้ฉันท์และกาพย์

ความมุ่งหมาย
1. เพื่อตอบแทนพระมหากรุณาธิคุณ แห่งพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ ดังฉันท์ว่า
รงงสฤษดิ์พฤดิพากย์จำลอง        จำนงเสนอสนอง
คุณูประการท่านไท
2. เพื่อให้ฉันท์ในหนังสือเล่มนี้ ดำรงอยู่เป็นแบบฉบับแก่ชนรุ่นหลังดังโคลงว่า
คำ ขานสารสวัสดิสร้อย    เสาวพจน์
ฉันท์ พากย์หลากเลบงบท    แบบไว้
สรรพ สิทธิ์อดิศรรจ        เรขร่ำ เรืองเฮย
สิทธิ์ เวชเดชแสดงได้        เสดาะเปลื้องปลิดสมร

เนื้อความ  พระโพธิสัตว์มาประสูติเป็นเจ้าชายสรรพสิทธิ์ แห่งอลิกนคร ทรงเปรื่องปราดในศิลปศาสตร์ สามารถถอดหัวใจคนได้ เจ้าหญิงสุพรรณโสภาแห่งคีริพัชรนคร ทรงมีพระสิริรูปงดงาม พระบิดากำหนดพิธีการอภิเษกเจ้าหญิงอย่างประหลาด คือถ้าชายใดสามารถทำให้พระนางตรัสปราศรัยด้วยก็จะได้นาง มีกษัตริย์หนุ่มมาแสดงความสามารถ แต่ไม่สำเร็จ เจ้าชายสรรพสิทธิ์ทราบกิตติศัพท์เสด็จไปขอลองวิชา โดยถอดหัวใจอำมาตย์ไปไว้ในไม้เขี่ยพระประทีบ เชิงพระแท่น พระบรรจถรณ์ และในพระเขนยของพระนาง แล้วให้หัวใจนั้นเล่านิทานขึ้น 5 เรื่อง เป็นทำนองปริศนา และไขปัญหาเหล่านั้นด้วย นางสุพรรณโสภาได้สดับแก้ไข ไม่พอพระทัยจึงตรัสแย้ง เจ้าชายได้เจ้าหญิงตามสัญญา และต้องทำสงครามปราบกษัตริย์ที่ยกมาชิงนาง ต่อมาถูกยักษ์กาลจักรลักนางไป เจ้าชายทรงใช้วิชาถอดหัวใจประหารยักษ์ แล้วพานางกลับเมือง

ข้อความสำคัญ
ชมสมรรถภาพแห่งทัพเมืองคิรีพัชรนคร
ลองรถคชไหยแข่งเคียง        ลองศิลปะเศิกเพียง
จะพกจะเพิกแผ่นภูว์
อาจโผอนเอาชีพมฤตยู        ปวงป่วยริปู
จะต่ออย่าต่อตายเตือน

ชมปราสาท
มณเฑียรเที้ยรทิพยลานเลือน    ใจโลกใฝ่เฟือน
แลยลคือยลไพชยนต์
ยอดหยัดยื่นฟ้าเพ็ดกล            จรดจันทรมณฑล
ถเกือกด้วยแก้วก่องกาญจน์
นพศูลสัตรัตนโอฬาร            เพ็ญพักตรพรหมาน
ขนุนขนอบนพคุณ

ชมนก
ช่างทองเฌอทองสถิต        นางนวลนิทรนางนวลจำ
ยูงย่องยอดยูงรำ            กระพือแพนอำไพโรม
ยางย่างกิ่งยางย้าย        แล่นลมหว้ายวว่อนโพยม
เท้งถ่วนเท้งทูตโถม        แถกถาลงธำรงเรียง
คล้ายคล้ายบนปลายคล้า    ไม้หว้าหว้าสรพรั่งเพรียง
ฝูงแก้วเกาะแก้วเสียง        จะได้จ้อจำนรรจ์กัน

พรรณนาความรัก ตอนกาลจักรคลุ้มคลั่ง
รักนุชนุชรักและหักสวาทลาญ
หมายสมรฤามอบสมาน        ไมตรี
เจ็บใจฤาบเจียมมาเลียมเสนหตี
ตนตายก็ดูดี                กว่าเป็น
หวังถนอมหนึ่งนยนาสุดาดังฤาบเห็น
ขึ้งขุนลำเค็ญเคือง            ฤควร

ความเศร้าโศกของนางสุพรรณโสภาที่ตกอยู่ในมือยักษ์กาลจักร
สงสารศรีศุภลักษณเลอศวิลัยพรรณ
ผ่องพักตรเจียรจันทน์        จำรัส
บัดเศร้าเสียศิริพิลาศประดาษดุรพิบัติ
ปางสึงอสุรหัตถ์            บันดาล
เฉกราหูแลมาสู่ประสบประลัยหการ
อาภาอันไพศาล            ไขษย

คุณค่า
1. มีความเหมาะสมในการจัดวางถ้อยคำลงได้ ระเบียบ เรียงได้ความหมายพร้อมมูล เช่น ตอนพรรณนาทัพที่กล่าวข้างต้น ตอนชมเมือง ดังฉันท์ว่า
ช่อฟ้าชวนฟ้าชำเลือง        โลมโลกบเปลือง
ฤทัยบำเทองทฤษฎี
หางหงส์เล่ห์หงส์จรลี        ลาล่องเมฆี
คคว้างในกลางหาวหน
2. กระบวนความบางตอน ก่อให้เกิดมโนภาพอย่างเด่นชัด จะเห็นได้จากตอนที่กล่าวถึงกาลจักรคลุ้มคลั่ง หรือตอนพรรณนาความเศร้าโศกของนางสุพรรณโสภา ดังที่กล่าวข้างต้น
3. สรรพสิทธิ์คำฉันท์ มีข้อความพรรณนาชมนก เนื้อ และหมู่ไม้ คล้ายกับตะเลงพ่ายมาก ดังตัวอย่าง

สรรพสิทธิคำฉันท์
เท้งทูตทูตเท้งข่าว        องค์อ่อนท้าวให้กรมเกรียม
ขวนคว้านอุราเรียม        คือแขวกขวานก็ปานกัน
ขมิ้นเขม้นหมาย            เหลืองเล่ห์กายสุดาจันทร์
กวักกรตระอรขวัญ        กลกวักปักษีมี

ลิลิตตะเลงพ่าย
รังนานนึกหนึ่งร้าง        รังนาน
เท้งทูตทูตเท้งสาร        สื่อน้อง
แขวกขวานคู่ขวานราญ    รอนอก เรียมฤา
กวักดั่งกวักหัตถ์ร้อง        เรียกเจ้าหานาย

ที่มา:สุภา  ฟักข้อง

บทกลอนน่าสนใจอื่น ๆ: