โคลงชะลอพระพุทธไสยาสน์

พระพุทธไสยาสน์

ประวัติ สมเด็จพระเจ้าบรมโกศทรงพระราชนิพนธ์โคลงเรื่องนี้ และทรงดำรงตำแหน่งอุปราชในรัชกาลพระเจ้าท้ายสระ ว่าเป็นพระเชษฐา มูลเหตุที่ทรงพระราชนิพนธ์มีว่า ตะลิ่งหน้าพระวิหารพระพุทธไสยาสน์ วัดป่าโมกข์ถูกนํ้ากัดเซาะพังเข้าไปมาก พระอธิการเจ้าอาวาสร้องเรียนมา สมเด็จพระเจ้าท้ายสระรับสั่งว่าพระราชสงคราม เป็นแม่กองในการเคลื่อนย้ายพระพุทธรูปจะชำรุด แต่พระราชสงครามยืนยันและขอถวาย ชีวิตถ้าพระพุทธรูปเป็นอันตราย

โคลงพระราชนิพนธ์นี้มี 69 บท โปรดให้จารึกลงบนแผ่นศิลาติดไว้ที่พระขนองพระพุทธไสยาสน์ แต่ต่อมาจารึกนี้ได้หายไป คงเหลือแต่รอยกรอบไว้

ในรัชกาลสมเด็จพระจุลจอมเกล้าฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ กับกรมพระสมมตอมรพันธ์ได้ตามเสด็จทอดเนตรเห็นรอยกรอบก็รู้สึกเสียดายเรื่องที่จารึก ต่อมาพระยาโบราณราชธานินทร์ (พร เดชะคุปต์) อุปราชมณฑลกรุงเก่า ได้พบหนังสือเก่าเป็นพระราชนิพนธ์สมเด็จพระเจ้าบรมโกศเรื่องชะลอพระพุทธไสยาสน์จึงได้คัดสำเนาส่งมายังหอพระสมุดวชิรญาณ ทั้ง 2 ท่าน ทรงพิจารณาวิเคราะห์เห็นว่า โคลงเรื่องนี้เองที่จารึกติดไว้ที่พระพุทธไสยาสน์ด้วยจำนวนโคลง ถ้าเขียนลงบนศิลาแผ่นเดียวก็ได้ขนาดตัดรอยกรอบที่ปรากฏพอดี ทรงตั้งพระทัยจะหาศิลาติดไว้ดังเดิม แต่หาศิลาไม่ได้ จนกรมพระสมมตฯ สิ้นพระชนม์

ต่อมาในปี พ.ศ. 2460 นายคูลเซอร์ ชาวอิตาลีได้นำศิลาขาวแผ่นหล่อมาถวายกรมพระยาดำรงราชานุภาพ สมเด็จฯ จึงได้โปรดให้จารึกโคลงไปประดิษฐานไว้ตรงรอยกรอบนั้น พร้อมกับจารึกประวัติความเป็นมา ดังกล่าวนี้ไว้ด้วย

ผู้แต่ง สมเด็จพระเจ้าบรมโกศ

ลักษณะการแต่ง แต่งด้วยโคลงสี่สุภาพ 69 บท

ความมุ่งหมาย เพื่อบันทึกเหตุการณ์มหัศจรรย์ ที่สามารถชะลอพระพุทธไสยาสน์ได้เป็นผลสำเร็จ และเพื่อเฉลิมพระเกียรติพระเจ้าท้ายสระ

เนื้อความ กล่าวถึงนํ้ากัดเซาะเขื่อนด้านตะวันตกของพระพุทธไสยาสน์ แม้วัดจะจัดการก็ไม่ได้ผล พระอธิการจึงถวายรายงานมายังกษัตริย์จึงมีรับสั่งให้พระราชสงครามจัดการชะลอพระให้พ้นนํ้า พระราชสงครามใช้ตะเฆ่รององค์พระแล้วกราบบังคมทูลกษัตริย์ให้ป่าวร้องข้าราชการและประชาชนช่วยกัน ชะลอองค์พระไปประดิษฐานใหม่ได้ปลอดภัยเรียบร้อย กล่าวถึงการสร้างวิหารศาลาการเปรียญพระอุโบสถ เจดีย์ เสนาสนะสงฆ์ ตอนสุดท้ายอัญเชิญพระพุทธรูปปางต่างๆ ทรงอภิบาลกษัตริย์

ข้อความสำคัญ
ขอพร
ขอพรพระพุทธรูป        จอมอาริย์
อันผจญพลมารดาล        พ่ายแพ้
ขอจงภุดาธาร            ทรงทวีป
เรืองฤทธิปลดไปล่แปล้    ปราบท้าวทุกสถาน

บอกความมุ่งหมายที่ทรงพระนิพนธ์
อนุชาข้าแกล้งกล่าว            กลอนถวาย
เพียญชนคลาดบาทคลายหลาย    แห่งพลั้ง
ผิอรรถขจัดขจายปลาย        สลายสล่ำ
แม้พลาดประมาทประมาณยั้ง    โทษร้ายขจายเสีย

เหตุของการชะลอพระพุทธไสยาสน์
ตะวันลงตรงทิศทถุ้ง            แทงสาย
เซราะฝั่งระหุยระหาย            รอดน้ำ
ขดเขื่อนเลือนทลมทลาย        ริมราก
ผนังแยกแตกแทนซ้ำ            รูปร้าวปฏิมา

อธิการดาลเดือดดิ้น            ระเหหน
มาสู่ภูธรสากล                หม่นไหม้
แถลงถวายสายชลผจญ        พุทธรูป
เชิญป้องปรคองภัยให้            ผ่องพ้นปฏิมาน

การชะลอพระพุทธไสยาสน์
เชือกใหญ่ใส่รอกร้อย            เรียงกระสัน
กว้านช่อชะลอผันขัน            ยึดยื้อ
ลวดหนังรั้งพัลวัน        พวนเพิ่ม
โห่โหมประโคมอึงอื้อ        จากเจ้าประโคมไป

ขอพรพระพุทธรูปปางห้ามสมุทร
ขอพรพระพุทธห้าม         สมุทไทย
ห้ามชลาไลยไหล        ขาดค้าง
ขอจงองค์ภูวไนย            ทุกทวีป
ห้ามหายมลายล้าง        นอกเนื้อในขันธ์

คุณค่า
1.  การให้คำเด่นชัด นับว่ามีโวหารเชิงกวีดีเรื่องหนึ่งทั้งที่เป็นเรื่องการชะลอพระ ย่อมยากแก่การพรรณนา ก็สามารถใช้คำพรรณนาให้มองเห็นภาพพจน์
2. ด้านศาสนา เกี่ยวกับการนับถือคุณอำนาจพระรัตนตรัย พระพุทธรูป ให้ความรู้ เป็นหลักฐานต่อมาได้

ที่มา:สุภา  ฟักข้อง

บทกลอนน่าสนใจอื่น ๆ: